Woda Królowej Węgierskiej, zwana też larendogrą, od wieków ma opinię cudownego eliksiru młodości. Sprawdziłem, ile w tej historii prawdy i mam dla Ciebie kilka niespodzianek.
Zacznijmy od plotki, która podbiła Europę
Historia, którą pewnie znasz, brzmi mniej więcej tak: sędziwa, schorowana królowa dostaje od tajemniczego pustelnika (w niektórych wersjach – od anioła, bo dlaczego by nie) magiczną recepturę. Smaruje się nią przez rok i… cud. Wygląda tak dobrze, że sam król Polski oświadcza się jej w wieku 72 lat.
Piękna historia. Idealna na etykietę flakonika. Problem w tym, że to bajka, i to bajka z dość świeżym, jak na „starożytną legendę”, rodowodem.
Najstarszy zapis tej opowieści pochodzi nie ze średniowiecza, tylko z roku 1660. Ktoś podpisany pseudonimem „P. Erresalde” wydał w Paryżu książeczkę z „notatką znalezioną w brewiarzu” w Budzie. To wszystko. Żadnego XIV-wiecznego manuskryptu, żadnego dworskiego kronikarza, który by to potwierdził. Jedna książeczka, sto lat po rzekomych wydarzeniach.
A jak było naprawdę? (Prawda, która też jest niezła)
Tu robi się ciekawie, bo prawdziwa historia wcale nie jest nudniejsza od legendy, po prostu inna.
Już w XVIII wieku niemiecki uczony Johann Beckmann postanowił sprawdzić tę opowieść na chłodno. Wziął kalendarz i policzył: w 1370 roku, gdy rzekomo miały miejsce te wydarzenia, królem Polski był Kazimierz Wielki – rodzony brat królowej, o której mowa. A jego następcą na tronie był jej własny syn. Czyli żaden „król Polski” nie mógł się jej oświadczyć, chyba że liczymy oświadczyny rodzinne, co byłoby dość niezręczne nawet jak na średniowiecze.
Beckmann doszedł do wniosku, który brzmi zaskakująco współcześnie: producenci wody rozmarynowej w XVII wieku po prostu potrzebowali chwytliwej historii, żeby sprzedać swój towar. Nic nowego pod słońcem – dziś nazwalibyśmy to influencer marketingiem sprzed czterystu lat, tylko zamiast Instagrama była plotka przy dworze.
Realna kobieta stojąca za legendą, Elżbieta Łokietkówna, była zresztą postacią dużo ciekawszą niż jakikolwiek mit. Córka Władysława Łokietka, siostra Kazimierza Wielkiego, przez lata regentka Polski, jedna z najpotężniejszych kobiet swojej epoki. Dożyła około 75 lat, co w XIV wieku było wyczynem samym w sobie i to prawdopodobnie ta jej długowieczność, a nie żadna magiczna woda, sprawiła, że ktoś sto lat później skojarzył ją z eliksirem młodości.
Co naprawdę było w tym flakoniku
Odarta z legendy receptura okazuje się zaskakująco prosta: destylat rozmarynu w spirytusie winnym. Tyle. Z czasem dochodziły do niej lawenda, mięta, tymianek, czasem kwiat pomarańczy – w zależności od tego, kto i gdzie ją produkował.
To zresztą jedna z pierwszych w Europie receptur zapachowych opartych na alkoholu, a nie na oleju czy tłuszczu, jak robiono to wcześniej. Można powiedzieć, że to prababcia współczesnych wód toaletowych – tylko że ówcześni uważali ją głównie za lek, nie za perfumy. Pito ją, wcierano w skórę, dodawano do kąpieli – i przypisywano jej działanie na wszystko, od reumatyzmu po „zatkaną wątrobę”. Typowe dla epoki, w której jeden specyfik miał leczyć pół ciała naraz.
Larendogra, czyli jak Polacy spolszczyli francuski komplement
Skoro już przy nazwach jesteśmy: „larendogra” to nie jest jakieś tajemnicze, oryginalne słowo. To polska, fonetyczna wersja francuskiego l’eau de la reine de Hongrie – dosłownie „woda królowej Węgier„. Ktoś usłyszał to na francuskim dworze, próbował powtórzyć po polsku i tak zostało. Trochę jak z niejednym zapożyczeniem, które dziś brzmi swojsko, a w oryginale ma zupełnie inną melodię.
Co dziś warto z tego wziąć – tym razem do pielęgnacji włosów
Cała ta historia to świetna opowieść, ale ma też praktyczny finał. Rozmaryn (Rosmarinus officinalis), który był sercem tamtej receptury, faktycznie ma czego szukać w Twojej łazience – tylko bez cudów rodem z legendy, i tym razem nie na twarz, a na włosy i skórę głowy.
W tradycji ziołolecznictwa rozmaryn od dawna kojarzy się z pielęgnacją włosów – wcierano go w skórę głowy równie chętnie, jak niegdyś wcierano larendogrę w skronie. Współczesna, bezpieczna wersja tej idei to olejek rozmarynowy rozcieńczony w dobrym oleju bazowym – a nie, jak robiono to w XVII wieku, czysty spirytus rozmarynowy wcierany bez umiaru.
Prosty rytuał w duchu larendogry – olejek do skóry głowy:
· 20 ml oleju jojoba lub oleju tsubaki (jako baza)
· 4–6 kropli olejku rozmarynowego
Wymieszaj składniki, wetrzyj delikatnie w skórę głowy opuszkami palców, zostaw na 20–30 minut (najlepiej pod ciepłym ręcznikiem), a następnie umyj włosy jak zwykle. Możesz stosować raz w tygodniu, jako rytuał przed myciem głowy, to najbliższe współczesne echo tego, co robiono z larendogrą przez wieki, tylko z zachowaniem dzisiejszych standardów bezpieczeństwa.
Jeśli zależy Ci na czymś lżejszym, do samych końcówek zamiast jojoby sprawdzi się olej ze śliwki – szybciej się wchłania i nie zostawia „ciężkiego” uczucia na włosach.
Olej z opuncji z kolei to dobry wybór dla włosów suchych i zniszczonych, jeśli chcesz zrobić z tego rytuału coś więcej niż tylko pielęgnację skóry głowy.
Słowo o ostrożności (bo dowcip dowcipem, a olejek eteryczny to nie zabawka)
Olejek rozmarynowy to substancja skoncentrowana i nigdy nie stosuje się go na skórę w czystej postaci, zawsze rozcieńczony w oleju bazowym, tak jak w przepisie powyżej. Lepiej go unikać w ciąży, przy padaczce i przy nadciśnieniu, a już na pewno nie należy go pić, bez względu na to, co robiono z nim w XVII wieku. Przed pierwszym użyciem warto zrobić próbę na skórze przedramienia i odczekać 24 godziny. Ówczesne receptury i dzisiejsze standardy bezpieczeństwa to po prostu dwa różne światy.
Na koniec
Woda Królowej Węgierskiej uczy jednej rzeczy: dobra historia sprzedaje się od wieków, niezależnie czy mówimy o XVII-wiecznym flakoniku, czy o dzisiejszym poście w mediach społecznościowych. Prawda jest trochę mniej bajkowa niż legenda o pustelniku i oświadczynach w wieku 72 lat, ale za to znacznie bardziej ludzka. A rozmaryn, mimo braku magicznych mocy, i tak zasługuje na stałe miejsce w Twojej łazience, tym razem w wersji do włosów.
Masz w domu olej jojoba albo tsubaki? Dodaj do niego kilka kropli rozmarynu i sprawdź, czy ten zapach nie wydaje Ci się znajomy, bo w gruncie rzeczy towarzyszy Europie od kilkuset lat.